Kwadranse Jacka Kaczmarskiego II

Kwadrans z 31 lipca 1988

1. Dylemat

Witam Państwa . Powstanie Warszawskie było i jest stałym przedmiotem sporów i analiz historyków, weteranów II wojny światowej i szerokich kręgów społeczeństwa. Niezależnie od konfrontowanych ze sobą sprzecznych opinii „Co by było gdyby Powstanie nie wybuchło lub gdyby Armia Czerwona przyszła walczącym z pomocą ? „przeszło do historii jako kolejny symbol klęski sprawy polskiej poniesionej w imię racji wyższych , niewymiernych; według niektórych iluzorycznych . Narzucone z góry milczenie na temat Powstania Warszawskiego w pierwszym X-leciu powojennej rzeczywistości komunistycznej Polski , prześladowanie jego uczestników i przeinaczanie tego okresu historii , w ogóle sprawiło, że 63 – dniowy zryw mieszkańców stolicy stał się alegorią walki o polskość w generalnym rozumieniu , a tragiczna śmierć setek tysięcy młodych, przede wszystkim , ludzi – ofiarą na ołtarzu historii. Okres Solidarności, który rozbudził w znacznej części społeczeństwa poczucie dumy narodowej i potrzebę odsłaniania jej korzeni również sprawił, że rzeczywistość Powstania Warszawskiego stała się rzeczywistością żywą dla współczesnych, a weterani z AK doradzali działaczom związku jak prowadzić robotę konspiracyjną. Wreszcie stan wojenny połączył symbole w powszechnie spotykanym znaku AK-wskiej kotwicy z literą S . Piosenki, które napisałem na temat Powstania Warszawskiego lub pod wpływem związanej z Powstaniem atmosfery nie rozstrzygają oczywiście sporów politycznych ani też nie starają się podtrzymywać żadnej z narodowych mitologii . Interesował mnie, jako człowieka, który nie przeżył wojny, wymiar ludzki beznadziejnej walki i poświęcenia oraz ślady jakie pozostają w ludzkiej świadomości przez całe pokolenia po tego rodzaju bohaterskiej hekatombie . Pierwszy z utworów , który chcę przedstawić prezentowany już w ramach tej audycji nosi tytuł „AK -AL – Dylemat” i napisany został w oparciu o autentyczną historię z tamtego okresu

2. Barykada

Jednym z głównych argumentów przeciwników Powstania Warszawskiego i to nie tylko przeciwników z grona partyjno- ideologicznych interpretatorów jest fakt, że poniosły śmierć tysiące ludzi młodych stanowiących potencjalną siłę narodu na przyszłość a wśród nich jednostki wybitne. Poeci : Tadeusz Gajcy, Krzysztof Kamil Baczyński byli stworzeni nie po to by po prostu zginąć lecz właśnie by tworzyć . Jest to myślenie uproszczone . Człowiek oczywiście nie wybiera czasów, w których żyje . Nie zna też dnia swojej śmierci. Ale żyjąc w określonym czasie wybiera rodzaj reakcji nań. Sam decyduje o sposobie w nim uczestnictwa . Zarówno zresztą Baczyński jak i Gajcy w swoich utworach patrzyli na własny los z niezwykłym dystansem , w którym było miejsce i na wrażliwość i na perspektywę historyczną i na tradycję literacką . Napisałem na ten temat piosenkę pt „Barykada – śmierć Baczyńskiego ” wzorowaną na niektórych jego wierszach z 43 i 44 roku.

3. Czołg

Tragedia Powstania Warszawskiego, a Armia Czerwona stojąca na prawym brzegu Wisły to obraz poruszający nie tylko Polaków . Włodzimierz Wysocki napisał przed laty piosenkę, która z oczywistych względów nie była szeroko znana , w której utożsamia się z czołgiem bezczynnie obserwującym płonącą Warszawę ; oczekującym na rozkaz ruszenia do walki, który nie padnie. W ustach Rosjanina wymowa tego tekstu była jednoznaczna. Nawet martwa maszyna mogła mieć więcej w sobie ludzkich odruchów niż ludzie, którzy nią kierowali i dysponowali. Oto moja wersja tej piosenki. „Czołg”

4. Mury ’87 ( Podwórko )

Na zakończenie zapowiadana piosenka o śladach jakie w rzeczywistości Polski współczesnej i w świadomości Polaków pozostawiło Powstanie , jako fakt historyczny i jako symbol. Piosenka inspirowana malarstwem Łukasza Korolkiewicza nosi tytuł „Podwórko – Mury’87”.

Kwadrans z 7 sierpnia 1988

1. Młody las

Witam Państwa. Od początku mojego publicznego żywota zarzucano mi, że piosenki, które piszę są katastroficzne , ponure, pozbawione nadziei ; że w Polsce lub pisząc o Polsce Kasandrą być najłatwiej. Trudniej natomiast wysupłać z mrocznej rzeczywistości elementy pozytywne. Nie zgadzałem się z tymi zarzutami twierdząc , że samo ujmowanie prawdy, tak jak ja widzę w konstrukcję wiersza jest już wyrazem optymizmu. Tworzenie obrazu z chaosu jest aktem twórczym, a w twórczości nadzieja jest trwałym elementem , sygnałem ładu i porządkujących zasad. Są , poza tym, w mojej twórczości piosenki, w których o nadziei w wymiarze ludzkim czy politycznym mówię wprost. Ponieważ sierpień jest w polskiej tradycji miesiącem nadziei niektórym z tych utworów poświęcam dzisiejszy kwadrans. Na początek piosenka pod tytułem „Młody las” napisana 1982 roku bezpośrednio pod wrażeniem wprowadzenia w Polsce stanu wojennego.

2. Stworzenie świata

Kolejne dwa utwory pochodzą z napisanego w 1980 roku programu „Raj” i są komentarzem do odpowiednich wątków Starego Testamentu . Pierwszy z nich – „Stworzenie świata” – otwierał wspomniany program i na motywie biblijnym komentował poczucie łatwości z jakim , w założeniu, tworzy się ład we wszechświecie . Nie musze dodawać, ze w owym czasie piosenka ta miała wymiar satyryczno-polityczny , atakując samouwielbienie i przekonanie o słuszności swoich poczynań demonstrowane przez władze PRL. „Stworzenie świata ”

3. Hymn

Drugi utwór z programu „Raj” nosi tytuł „Hymn” i jest rodzajem wyznania wiary ludzi upodlonych, przyuczonych do życia w upokorzeniu i zależności. Jest on także wyrazem przekonania, że nie można pozbyć się garbu nabytego raz na zawsze w sytuacji zniewolenia , co jednak nie zdejmuje z człowieka obowiązku walki o wolność wewnętrzną , osobistą, twórczą.

4.Źródło

I na zakończenie sztandarowy już nieco utwór o nadziei napisany w 1978 roku Śpiewany wówczas tak dalece odbiegał swoją formą od pozostałych moich piosenek, zwłaszcza tych wzorowanych na twórczości Włodzimierza Wysockiego, że nie zyskał specjalnie popularności. Jego samodzielny żywot rozpoczął się w zasadzie po 13 grudnia i tłumaczony na francuski, angielski i niemiecki funkcjonował jako symbol Solidarności sprowadzonej do podziemia, przygotowującej kształt przyszłych czasów. Piosenka nosi tytuł „Źródło”

Kwadrans z 21 sierpnia 1988

1. Pustynia ’80

Witam Państwa. W życiu społecznym jak i prywatnym okresy wzmożonej aktywności, euforii , optymizmu przedzielane są nastrojami zniechęcenia i niewiary w sens jakichkolwiek działań
W wypadku Polski samopoczucie i emocje społeczeństwa nader często pokrywały się i pokrywają ze stanem duszy jednostek. Tak jakby indywidualność każdego z uczestników naszego zbiorowego losu niepostrzeżenie stawała się indywidualnością tłumu. Na przełomie 1979 i 80 roku właśnie w nastroju zniechęcenia i poczuciu bezradności rozpocząłem pisanie programu pod tytułem „Niewolnicy”, który wykorzystując realia świata antycznego mówić miał o ubezwłasnowolnieniu polskiego społeczeństwa , od robotników począwszy na środowisku artystycznym i naukowym kończąc. Program nigdy nie został ukończony , gdyż wydarzenia lat 80-81 zaprzeczyły jego założeniom. Pozostały jednak 2-3 piosenki, które nie utraciły swojej aktualności , a nawet ,niestety, z upływem lat stały się jeszcze bardziej aktualne. Od nich chciałbym zacząć dzisiejszy Kwadrans. Na początek więc piosenka z 1979 roku pod tytułem „Pustynia”

2. Meldunek

Drugi utwór z niedokończonego programu „Niewolnicy” nosi tytuł „Meldunek” i przenosząc hurraoptymistyczne deklaracje komunistycznej propagandy dotyczące efektywności gospodarki i ideowości klasy robotniczej w świat starożytnego Rzymu zdaje się przewidywać nieuchronność buntu poniżonych

3.Aleksander Wat

Oba nagrania, „Pustynia” i „Meldunek” pochodzą z płyty pod tytułem „Krzyk”, którą nagrywałem wraz ze Zbigniewem Łapińskim w 1981 roku nie wiedząc jeszcze, że płyta ta nigdy się nie ukarze. Kolejna dwa utwory związane z tematem zniewolenia powstały już na emigracji i zajmują się zmianami jakie zachodzą w psychice i myśleniu człowieka poddanego najcięższym doświadczeniom . Pierwszy z nich to „Aleksander Wat” , Piosenka oparta na doświadczeniach poety o lewicowych przekonaniach , które zweryfikował pobyt w radzieckich łagrach . Upodlenie stało się w jego przypadku początkiem drogi, która miała go doprowadzić do Boga. „Aleksander Wat”

4. Rublow

Na zakończenie „Rublow”, piosenka o życiu i twórczości jednego z najwybitniejszych malarzy późnośredniowiecznych rosyjskich ikon, któremu przyszło żyć w czasach załamania się wszelkich wartości , w czasach przemocy i bezprawia. Ocaleniem jest tylko sztuka, jako sposób dostrzegania metafizycznego piękna i sensu widzialnego świata. Utwór zainspirowany był filmem Andrzeja Tarkowskiego pod tym samym tytułem. „Rublow”

Kwadrans z 28 sierpnia 1988

1.List do redakcji „Prawdy” z 13 grudnia 1981 roku

Witam Państwa. W sytuacji jaką przeżywa obecnie polskie społeczeństwo trudno mi przedstawić w swoim Kwadransie co innego niż piosenki bezpośrednio związane z wydarzeniami sierpniowymi sprzed 8 lat i z tym co dzieje się obecnie. Rozpocznę od rzadko wykonywanej przyśpiewki pod tytułem „List do redakcji Prawdy z 13 grudnia 1981 roku” .
Pojawiające się w radzieckich środkach przekazu krytyczne, pomimo pierestrojki, komentarze, w starym stylu pod adresem odradzającej się Solidarności uaktualniają ją w dostateczny sposób. „List do redakcji „Prawdy” z 13 grudnia 1981 roku”

2. Lament zomowca

Drugi utwór powstał w minionym tygodniu , pod wrażenie pacyfikacji przez Zomowców zajezdni w Szczecinie i kopalni na Śląsku oraz obserwowanych w zachodniej telewizji reportaży z Gdańska. „Lament Zomowca”

3. Powrót sentymentalnej panny S.

Kolejny utwór jest dość nietypowy . W okresie stanu wojennego Jan Krzysztof Kelus napisał piękną piosenkę pod tytułem „Sentymentalna panna S.” rozliczającą się z jego stosunku do okresu Solidarności. Pod wpływem sierpniowych wydarzeń tego roku postanowiłem napisać dalszy jej ciąg zachowując w miarę możliwości stylistykę i muzykę Jana Kelusa. „Powrót sentymentalnej panny S.”

4. Mury

I na zakończenie piosenka, która z sierpniem roku 1980 wiąże się już w sposób nierozerwalny. „Mury”

Kwadrans z 11 września 1988

1. Tradycja

Witam Państwa. Dzisiejszy Kwadrans pragnę poświęcić paru piosenkom napisanym przed dwoma laty , zajmującym się osobliwym rysem naszej tradycji politycznej i historycznej. Ów osobliwy rys polega na naszym przyzwyczajeniu do porażek i klęsk, na naszym obyciu ze zdradą i oportunizmem przy jednoczesnej wewnętrznej całkowitej niezgodzie na jedno i drugie. Niezgodzie mogącej się wyrażać jedynie w refleksji moralnej , w literackiej syntezie . Pierwsza z piosenek poruszająca ten temat nosi właśnie tytuł „Tradycja albo Polaków portret własny” i wykorzystuje oficjalną, propagandową wersję historii Polski , według której wszystkim naszym nieszczęściom winna jest Rzeczpospolita Szlachecka , a ogólniej po prostu nasi przodkowie. Pogląd ten przyjął się również w świadomości wielu Polaków , w kraju i na emigracji, gdyż jest po prostu wygodny. Pozwala z siebie samego zdjąć odpowiedzialność za życie własne i losy Państwa skoro i tak obwinia się przeszłość za to co jest naszą teraźniejszością. O tym mówi piosenka pod tytułem „”Tradycja”

2. Bajka

Drugi utwór nosi tytuł „Bajka” i jest rodzajem listu z emigracji do przyjaciół na wygnaniu i w podtekście bliskich w kraju.

3. Zaproszenie do piekła

Kolejny utwór powstał pod wpływem rozmowy z jednym z moich przyjaciół z Polski i kolegów po estradowym fachu , który po swoim występie na Zachodzie opowiadał mi jak mu się w kraju żyje. Piosenka nosi tytuł „Zaproszenie do piekła”

4. Rozbite oddziały

I na zakończenie utwór pod tytułem „Rozbite oddziały” sumujący doświadczenia weteranów kolejnych narodowych powstań i zrywów niepodległościowych , których losy także są nieodłącznym elementem naszych tradycji. Muzyka do tej piosenki oparta jest na motywach ludowej pieśni ukraińskiej opiewającej klęskę polskiej odsieczy dla króla Władysława IV w stepach Ukrainy. „Rozbite oddziały”.